Hiç görmedim ama Orhan Veli'nin elinde bavuluyla bir fotoğrafı mutlaka vardır. Pardösülü adamın bavulu da vardır. Böyle bir fransız sözü duymadım. Orhan Veli'nin yalnızca fransızca bilmesinden değil, daha çok siyahbeyaz filmlerde 'dalgacı mahmut'u oynayacak bir tip olmasından geliyor bu fransız yakıştırması. Yoksa beni şu kadar ilgilendirmez, türk olmuş, fransız olmuş, şair olsun, sokaktan geçsin, ıslık çalsın, havada bulut desin, yeter.

Üçünün içinde en uzunları Orhan Veli. Uzun uzun yaşamaya, giden gemilerin ardından bakakalmaya, eskiler alıp yıldızlar yapmaya, gökyüzünü boyamaya, Urumeli Hisar'ında oturmaya, Galata'ya dadanmaya vakti olmasa da, rivayet sanılmasın, sokakları da en uzunboylu yaşayan, gören, seven odur.

Behçet Necatigil evlerin şairiyse, Orhan Veli de sokakların şairidir. Necatigil 'evlerin hali'ni yazdı, Orhan Veli sokakların halini. Sıkça arkakapak yazısı yazmama karşın neredeyse kapak arkalarını hiç okumam derken, Orhan Veli Bütün Şiirleri (yky) kitabını elime alır almaz gördüm ki ustalar onun 'sokak çocuğu' olduğunda çoktan birleşmişler.

Cemal Süreya “Şiire kasket giydirdi, sivilleştirdi onu” derken, 'sivil şair' Ece Ayhan da “Her tümce bir yana, açık havanın ozanıdır Orhan Veli her anlamda. Caddeler genişledi, kitaplar inceldi...” diye sürdürüyor. Biz de buna 'şiiri sokağa düşürdü' cümlesini eklesek, sokak herhalde sevinir.

Sokağı sevindirmek, sokağın sevindirmesi, sokakla sevinmek. Şiirin ilk sokağa düşmesi değildi bu. 1940'a, Orhan Veli'ye ve sokak arkadaşları Melih Cevdet Anday ile Oktay Rifat'a gelinceye dek, bir kaç kez sokağa düşmüştü şiir. Düşmüştü ama, Necatigil'in “Çoklarından düşüyor da bunca/ Görmüyor gelip geçenler/Eğilip alıyorum/Solgun bir gül oluyor dokununca” dediği 'solgun bir gül' gibi kalmıştı sokakta şiir ve eğilip alan, yüzüne bakan, okuyan da pek olmuyordu. Kim bilir belki de şiirin sokakta olabileceğine, görülebileceğine ihtimal vermiyordu kimse.

Zira o yıllarda şiiri sokağa ilk düşüren ve aslında şiire Orhan Veli'den önce kızıl bir kasket giydiren “bu memleketin en yavuz evladı” Nazım Hikmet ya mapus damında oluyordu, ya Sovyetler Birliği'nde ya da evsiz, damsız, yurtsuz bir kaçak olarak yıldızların altında...Ve onun sokağında yalnızca işçilerin oturduğu sanılıyordu, oysa Memleketimden İnsan Manzaraları başlığıyla yazdığı destanda tren memleketin bütün mahallelerinden, sokaklarından geçiyordu. Ama işte o kırmızı kasket yok mu, seveni sevmeyeni onu şiirin kafasına geçirince olan oluyordu. Okuyanları sokağa düşürememişti ama olsun evin kapısını aralamış, sokağı göstermişti ya. Bu kadarı bile iyiydi o günlerde bana kalırsa.

Nazım Hikmet'in araladığı kapıdan “Garip” çıktı, sanırım ilk çıkan da Orhan Veli oldu. Oktay Rifat o sıralarda hazırlık yapıyordu. Evi sokağa, odaları temiz havaya açmaya, tanıştırmaya hazırlanıyordu. Yıllar sonra bu yaptıklarının bir 'havalandırma' hareketi olduğunu söyleyecektir. Üç arkadaşın şiirleri nereye yazılmıştır? Sokağa yazılmıştır elbette. Hem sokak dururken şiir başka yere yazılır mı hiç?

Dünyanın bütün işçileri ya da ezilenleri henüz birleşemese de, dünyanın bütün şiirleri birleşmiştir. Şimdi coşkuyla, sevinçle söylemenin tam yeridir. Ne diyordu Cemal Süreya, “hiçbir şeyim yok akıp giden sokaktan başka”. Biz bunu bir sevinç sözü olarak okuyacağımıza, hem kendimizi hem Cemal abiyi üzüyorduk. Bence o tam da Nazım Hikmet'in araladığı, Orhan Veli'nin açtığı sokağın şiirini gördüğü için yazıyordu bunu. Dünyanın bütün şiirlerinin akıp giden bir sokağa dönüştüğünü

anladığı ve onun ortasında yaşadığı için yazıyordu.

Diyecekler ki bu solcular da ne kadar tuhaf, bir Gezi bulmuşlar, getirip her şeyi oraya bağlıyorlar! Solcuların tuhaf olduğu doğru, hatta şu cümleyi bile tuhaf bulabilirsiniz. Adını bu yazıda anmak istemediğim, ne sosyalist ne dindar, yalnızca nasipsiz diyebileceğim bir şair, eski zamanların birinde “İkinci Yeni Türk şiirinin en büyük kalkışmasıdır” demişti. Ben şimdi “Gezi, Türk şiirinin en sıkı kalkışmasıdır”a çeviriyorum ve şiirin bir sokak hareketi olduğunu söylüyorum.

Öyle olmasa Orhan Veli elinde bavuluyla yola düşer miydi?

haydar ergülen

Trende yaşamak

Gazetede gördüm. Şükürler olsun ki ben hala gazete okuyanlardanım. Hala gazete okuyanlar trene de binerler, belki de en çok trene binenler onlardır, en çok çay içenler, çayı artık çoooook zamandır şekersiz içenler...'Kategorize' etmeyelim şimdi, öyle ya kahveyi sade içenler gibi orta ya da az şekerli içenlere de yalışır doğrusu tren yolculuğu.

Tren yolcusu olmak güzel elbette, peki ya hiç trende yaşmayı düşündünüz mü? Nasıl olurdu acaba?

Kimbilir belikGazetede gördüm işte, oluyormuş. Genç bir kadın, Almanya'da, hem ev kirasından bıkmış hem de ev sahibiyle yaşadığı gerilimden. Artık bu fikir nereden geldiyse aklına, trende yaşamaya karar vermiş. Haberi okuduğumda 1 aydır yaşıyordu trende. Leonie Müller, önce ülkedeki tüm trenlerde konaklamaya izin veren 1 aylık bir bilet almış, sonra da ver elini...

Ver elini dedim ama, onun derdi bir yere ulaşmak değil, tam tersine orada yaşamak. Böylece başlamış tren serüveni. Okul ödevlerini kompartımanda yapıyormuş, duşunu trende alıyormuş, akşam yemeğini de 190 km hızla giden aynı trende yiyormuş. Evinden çıktığından beri, daha önce hiç hissetmediği bir özgürlük duygusu yaşadığını da söylüyor Müller. Hem trende kendisini sahiden evindeymiş gibi hissediyor, hem böylece pek çok şehir görebiliyor, arkadaşlarını da daha sık ziyaret edebiliyormuş.

“İnsanların alışkanlıklarını ve normal olarak gördükleri şeyleri sorgulamalarını istiyorum. Her zaman sanılandan daha çok olanak var. Bir sonraki serüven bizi bir yerde bekliyor, tabii bulmak istiyorsanız.” diyor. Kendini bir tür sosyal deneye tabi tuttuğunu da belirten üniversiteli öğrenci, bu yaşama biçimini akademik çalışmasında da konu olarak işleyecekmiş.

Trendeyken giysilerinin ve gerekli eşyasının bulunduğu küçük bir sırt çantası taşıyor, giysilerini annesinin ve erkek arkadaşının evinde yıkıyor. Trende yaşamaya başladıktan sonra para biriktirmeye de başlamış. 23 yaşındaki öğrenci 1 yıl bu şekilde yaşamayı düşünüyormuş.

Ona hem iyi yolculuklar hem de iyi yaşamalar diyelim. Ömürboyu olur mu bilmiyorum ama, zaman zamanan trenlerde yaşamak iyi bir düşünce. Böylece trenle insanın doğal yakınlığı da kendiliğinden ortaya çıkmış oluyor. Herhalde uçaklarda yaşamayı düşünen yoktur. Otobüslerde de öyle. Belki bu konuda trene en yakın araç ya da ev diyelim, gemidir. Tabii kuşetli, yataklı trenler de var, Çin'den, Moğolistan çöllerinden Sibirya'nın soğuğuna ve neredeyse bilinmeyen şehirlerine kadar sızan Transsibirya Ekspresi'ni de unutmamak gerek. İnsana “ah o gemide ben de olsaydım!” duygusunun aynısını bu ekspres için de yaşatan bir güzergahı var çünkü. Kimbilir belki birgün Transsibirya seferine çıkmış bir seferi olarak öyle bir yazı da yazarım.

Ne yalan söylemeli, şimdi evi de yolu da ve ne yazık ki çoğu zaman mezarı da Akdeniz ve Ege Denizi olan göçmenleri gördükçe, duydukça, yola, yolculuğa, trene, vapura, uçağa dair yazılar yazmak da biraz lüks biraz da ağır geliyor. Canyeleği ve cansimidini ellerinde oyuncak gibi sevinçle taşıyan küçücük çocukları görünce insanlığımdan ve yaşadığımdan utanıyorum.

haydar ergülen 

ÇOK YAŞAR KEMAL

Neşet Ertaş için “Bozkırın Tezenesi” demişti Yaşar Kemal. Güzel, doğru, unutulmaz demişti de, o bizim neyimiz, kimimiz acaba? 'Anadolu'nun Destancısı' mı, 'İnce Memed' mi, yoksa Mahmut Temizyürek'in dediği gibi, 'Teleskoplu Destancı'mız mı? 'Bizim Homeros'umuz demem tuhaf kaçabilir, Homeros da bizim değil mi denir? Öyleyse 'Türkçenin Homeros'u' diyelim. Belki de hep 'Aşık Kemal'di, öncesinde de sonra da. 'Koca Çerçi' de sayılabilir, heybesinde acıdan sevince her şeyi taşıyan bir çerçi. En doğrusu onun kendine dair söylediği şeydir belki de, 'sevincin türkücüsü'dür. Bir 'efsane' elbette, yazdığı Ağrı Dağı Efsanesi'nden mülhem Türkiye diye ağrılı bir dağın efsanesi, Türkiye Dağı Efsanesi.

Pirinç tarlalarında yıllarca 'su bekçiliği' yapmıştır. Bir dağı bekler gibi, doğayı, ağacı, ceylanları balıkları bekler gibi. Yuvasından, yurdundan kim atılsa, ha kuş ha Ermeni, yuvanın başka kuşa, başka kişiye hayretmeyeceğini söylüyor: 'Onlar kuş değil Ermeni'. Orhan Veli öldüğünde acısını nasıl gezdireceğini de bilemez, ister ki yer gök cümle cihan ağlasın Orhan Veli için. Herkese söyler bu acı haberi, kimse aldırmaz. Kadirli ona cehennem gibi gelir.

İnce Memed'in yazılmasına da bir başka şair, Arif Dino vesile olur. Yaşar Kemal'e 'ömrünün sonuna kadar okuyasın' diye üç tane Don Kişot armağan eder. Don Kişot'tan İnce Memed'e, hayalgücünden direnmeye. İnce Memed bir 'mecbur insan'dır. Yaşar Kemal de bir mecbur yazardır. Kavga etmeye, başkaldırmaya, direnmeye mecbur olanları yazmaya hem mecbur hem de memurdur. Niyesi olur mu? O insanlar kurar çünkü dünyayı ve yine günün birinde o mecbur, 'o güzel insanlar o güzel atlara binip giderler.' Gitmişlerdir.

Sonunda, o güne değin dolaylı olarak söylediklerini derler, toparlar, iki sözcüğe sığdırır ve 'zulmün artsın!' der. Onu 'Zilli Kurt' yapmak isteyen devletin, sistemin oyunları hiç bitmemiştir çünkü, biteceğe de benzemez. Devlet, köylülerden öğrendiği bir yöntemle, hoşuna gitmeyen her insanın boynuna bir zil takıp bırakır adeta bozkıra. 'Kurtlukta düşeni yemek kanundur' sözü de benzeri durumlar için söylenmemiş miydi?

Anadolu'nun, şimdilerde esamesi okunmasa, hükmü kalmasa, hatta artık söylendiği zaman gülünç kaçsa da, bir zamanlar 'kavimler kapısı' olduğu keder ve acıyla hatırlanır. Yaşar Kemal de sanki o zamanlardan kalma bir bilgedir ya da dediğine benzer biçimde 'bekçi'dir, 'kavimler kapısının bekçisi', 'kültürler, halklar, diller, renkler bekçisi'. Belki de hiç uzatmamalı ve Yaşar Kemal 'Anadolu'nun bekçisi'dir demeli.

'Anadolu'nun Bekçisi'dir ama ne yazık ki kendilerine akademisyen adı verilen ve 'kapıkulu' olmaktan öteye geçemeyecek kimi çapsızlar tarafından, kim hatırlar ki yarın onları, şu yüzkarası, sözkarası ifadelere de maruz kalmaktan kurtulamamıştır: “Yaşar Kemal'in romanları gerek üslup ve Türkçe'yi güzel kullanma, gerekse içinde yaşadığı toplumun değerlerini benimseme ve yorumlama açısından bir çok Türk yazarının yazdığı romanların gerisindedir. Kendisinin yurtiçi ve yurtdışında sahip olduğu şöhretini, onun edebi kişiliğinde değil, kökü yıllara dayanan siyasi kamplaşmalarda bir edebiyatçı aydın misyonunu aşarak, müfrit bir tarafgir olmasında aramanın doğru olacağı kanaatindeyiz.” Sağdan sola, soldan sağa, al da bayrağım düşman üstüne!

Türkçenin beylerinden, hem de uçbeylerinden birine, alanları edebiyat olan ve adlarının başında birtakım akademik unvanlar bulunan 'padişahımçokyaşa' korosunun dediklerine bak, daha doğrusu yediklerine bak, yedikleri naneye!

Türkçeyi güzel kullanmak! Türkçe Yaşar Kemal'in çocukluk arkadaşıdır adeta, birlikte büyümüşlerdir, sokak türkçesi mi dersin ağaç türkçesi mi, dağ türkçesi mi dersin ova türkçesi mi, ikindi türkçesi mi dersin gece türkçesi mi, uyku türkçesi mi dersin sevişme türkçesi mi, çocuk türkçesi mi, kadın türkçesi, babaanne türkçesi mi, ama en çok da arkadaşlık, kardeşlik, yoldaşlık türkçesidir Yaşar Kemal'in Türkçesi ve iki arkadaş gibi birbirlerini, severek, hayran olarak, olanak arıyarak, şaşarak, sevinerek zengin olmuşlardır. Yaşar Kemal Türkçeyle, Türkçe Yaşar Kemal'le...

Yaşadığı toplumun değerlerini benimseme ve yorumlama: Doğru, yazarın, sanatçının görevi budur, öyle ya yaşadığı toplumun değerlerini benimseme, yayma, uygulama, yorumlama ve güzelleştirme derneğidir çünkü yazar! Marquez'den Dostoyevski'ye, Kafka'dan Faulkner'a, Sartre'dan Orhan Pamuk'a kadar tüm büyük yazarlar da toplumla aynı düşündükleri için büyük olmamışlar mıdır zaten?

Yurtiçi ve yurtdışında sahip olduğu şöhrete gelince, elbette edebi kişiliğinin hiçbir değeri, önemi ve hükmü yoktur, 'müfrit bir tarafgir' olduğu için bunca tanınır, bilinir, sevilir Yaşar Kemal!

Anadolu onun evidir, Türkçe ise sokağıdır. İçi masallar, destanlar ve ağıtlarla dolu bir evdir Anadolu ve Yaşar Kemal onu öyle içselleştirmiştir ki onun içli bir çocuğu olarak içine masallar, destanlar ve ağıtları doldurmuş, onları taşımış, Kaf Dağının ardına uçurmadan önce Ağrı Dağının başına çıkarmıştır.

Koca Yaşar Kemal. Ulu çınar. Anadolu'nun yüce çınarlarından biri. “Daldan eğme değil, kökten sürme”. Topal karıncanın dostu, karıncanın su içtiği yer. Türkçeye su veren usta.

haydar ergülen

'Değerli Yalnız': Tevfik Fikret

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Tevfik Fikret için söyledikleri bu 'yalnız adam'ı ve şiirini anlamak bakımından çok değerli: “Talihin kendisi için hazırladığı imkanları çabuk farketti, hatta mizacının zaaflarını bile ona göre terbiye etti. İnzivasını bir nevi peygamberane uzlet, çabuk darılıcı mizacını istiğna, hayat ve fiil alemindeki kabiliyetsizliğini yüksek bir mukavemet şekline soktu ve şiirinin bir zaman sadece melül besteler çıkaran ferdi melankolisini tam lazım olduğu bir zamanda bir cemiyetin ıstırap ve ümitlerine tercüman yaptı.

Kısacası orta çapta bir küçük burjuva şairi iken cemiyet için bir nevi ahlak ve medeniyet havarisi oldu.

Bunu söylemekle Fikret'i küçültmüş olmuyorum; irade ve anlayışının zaferini kaydetniş oluyorum. Unutmamalı ki içtimai hayatta ahlaklı ve dürüst olmak, yaşadığı devirde nadir olan bir meziyetti. Halbuki bu Fikret'te baştan beri vardır.”

Aynı devrin iki şairinden biri Tevfik Fikret, diğer, Mehmet Akif Ersoy. İdeolojik yaklaşımların ve Doğu/Batı ayrışmasının simge adları olmalarının dışında, Tanpınar'ın söylediklerinin biraz değişiklikle her ikisi için de geçerli olduğunu düşünüyorum: “Orta çapta” birer şair. Ama ikisi de 'bir cemiyetin ıstırap ve ümitlerine tercüman' olmuş ve yine 'cemiyet için bir nevi ahlak ve medeniyet havarisi' olmuş iki değerli yalnız.

Değersiz yalnızları saymaya gerek yok, onlara her dönemde ve her mevkide bolca rastlanır. Ama kendi kişisel zaaflarını, melankolilerini erteleyen ya da bir kenara koyarak, vicdan, doğruluk, dürüstlük, çalışkanlık, yurtseverlik, merhametli ve adil olmak gibi yüksek erdemlerle donanmış bir yaşamı sürmek ve bunu bir şiir olarak var etmek, ancak yalnızlığın değerini bilen, ve şimdi 'değerli yalnız'lar olarak övgüyle, sevgiyle andığımız insanlarda bulunur. Bunlar bazen Mehmet Akif gibi dindar biri olur, bazen de Tevfik Fikret gibi dinle ilgisi olmayan biri. Evet ama o Tevfik Fikret aynı zamanda “Benim dinim insan gibi yaşamaktır” diyecek ve aslolan şeyin 'insanlık dini' olduğunu söyleyecektir. “Toprak vatanım/nev-i beşer milletim insan” diyecektir. “Elbet sefil olursa kadın, alçalır beşer” diyecektir.

Şiirde biçimde ve anlamda değişim istemesi, 'serbest müstezat'ın öncüsü olması, “Sis”, “Tarih-i Kadim”, “Rubab-ı Şikeste”, “Han-ı Yağma”, “Promote” gibi 100 yıl sonra bile, 'bile'si fazla, önemli olan, geçerliliği giderek artan, hem güncel hem klasik olarak okunabilecek şiirlerin sahibi olması, Şermin kitabıyla çocuklara unutulmaz şiirler armağan etmesi de elbette onu öncü bir şair kılar. Tıpkı Mehmet Akif Ersoy, Ahmet Haşim, Mustafa Kemal Atatürk gibi 'değerli yalnız'lardan biri olarak, bu ülkenin kültür ve edebiyat, şiir yaşamına 'yön veren' önemli isimler arasında yer alır. Yapıtının, düşüncelerinin, eylemlerinin, kişiliğinin hala tartışılıyor olması da doğrusu onun çok yönlü, çok boyutlu ve asla yalnızca bir tek uğraşına, belirli bir yönüne indirgenemeyecek zenginlik ve çoğullukta bir insan, bir aydın, bir entelektüel, bir şair ve elbette büyük bir yurtsever olduğunun en önemli delilidir.

“Tarih-i Kadim” şiirinden sadeleştirilmiş bir bölüm: “Nerde bir şeref var, iğreti/nerde bir mutluluk var, yama./Bir şeyin ne başına inan ne sonuna/Din şehit ister gökyüzü kurban/Her yanda durmadan kan akacak/durmadan her yanda kan!/.../İşte müjdelerin en güzeli/İşte en gerçek özgürlük/ düşümüzdeki gelecek çağlarda:/Ne savaşan ne savaş ne salgın/ne saltanat ne yoksulluk,ne ezen ne ezilen/ne yakınma ne de zulmün kahrı/ne tapılan ne tapan/ben benim sen de sen!/...” Ne yazık ki düşleri gerçekleşmedi Tevfik Fikret'in, düşleri, düşlerimiz gerçekleşmedi, ama düşlemenin, düş görmenin, düşünmenin de sonu yok, düşler de belki en büyük miras, gözden göze, gönülden gönüle geçen ve çoğalarak, büyüyerek, zenginleşerek süren ve büyük insanlık dediğimiz bir toplumun en değerli varlığı, hazinesi.

Evet Tevfik Fikret'in Türkçesi eskimiştir, çok ağdalı bir dille yazmıştır, bugün ancak sadeleştirilerek okunabilir, kaldı ki o sadeleştirmeler de şiirinin özünü koruyarak ve ruhuna zarar vermeden yapılmış başarılı yorumlardır. Daha da önemlisi 100 yılı aşkın bir zamandan, neredeyse anlamından, içeriğinden hiçbir şey yitirmeden bugüne, sanırım hatta yarına da gelebilmiş, kalabilmiş şiirlerdir. Bu çok şey demektir. Hem toplumda, yağmanın, karanlığın, sisli ve puslu dönemlerin, yiyiciliğin, hırsızlığın, adaletsizliğin, haksızlığın, ne yazık ki, hala karşılığı olduğunu ve sürdüğünü gösterir, hem de şiirin özellikle kritik zamanlarda, kriz dönemlerinde nasıl müdahil olabildiğinin de yetkin ve yerinde bir örneğidir. Öte yandan çocuklar için yazdığı şiirlerden oluşan Şermin, bence çocuk edebiyatının en seçkin yapıtlarındandır ve çocuklar için yazılmış olağanüstü şiirlerle doludur. Tevfik Fikret'in eğitimci yanını da ortaya koyan bu yapıt, ilerici anlayışından ötürü, zamanla eskimesi, değerini yitirmesi bir yana, belki de en çok günümüze seslenen bir kitap olarak tazeliğini ve güncelliğini korumayı sürdürmektedir.

Yalnız hayatlar, derin ruhlar, engin duyuşlar ve insanın eylem içinde insan olduğunu hep hatırlatan bir serüven. Bana kalırsa ne Mehmet Akif'in doğuculuğu ne Tevfik Fikret'in batıcılığıdır buradaki sır, onları bugün de büyük, öncü ve değerli kılan şey ikisinin de hayatın büyük şiiri için şiiri bile feda edebileceklerini göstermiş olmalarıdır ki, galiba büyük şiir biraz da böyle bir şeydir. “Hak bellediğin yolda yalnız gideceksin” şiarı ve dizesi diyelim, Tevfik Fikret için olduğu kadar Mehmet Akif için de geçerlidir. Hepsinden önemlisi, bugün ne yazık ki ne doğuda ne batıda yeri olan ve düşünce dünyası esir alınmış, ufku daraltılmış, bugününden geleceği karartılmış bir ülkenin 100 yıl öncesinden bir işaret fişeği olarak “fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür” olmanın önemini, anlamını ve değerini belirtmiş, “yalnızlığın hürriyeti”ni titizlikle korumuş büyük bir vicdandır Tevfik Fikret. Vicdan sözcüğünü bile mülk gibi gören muktedirler bunun üzerinden insanları ayrıştırırken, toplumu bölerken, onlardan biraz da Tevfik Fikret okumalarını beklemek de 'olmayacak duaya amin demek' sayılmaz mı?

haydar ergülen

“Bir çocuğun ölümü” cümlesiyle bir yazıya başlanır mı?

“Bir çocuğun ölümü”yle yaşamaya başlanır mı?

“Bir çocuğun ölümü”yle güne, sabaha, güneşe, öğleye, duaya, akşama, geceye, şiire, müziğe, ibadete, şükretmeye, sevmeye, şefkate, merhamete, vicdana, konuşmaya, susmaya, gülmeye, yemeye içmeye, gezmeye, yalnızlığa, aşka, ayrılığa, küsmeye, barışmaya, okşamaya, uçmaya, yüzmeye, dalmaya, çıkmaya, bakmaya, koşmaya, yürümeye, kahvaltıya, sevişmeye...

“Bir çocuğun ölümü”yle doğmaya başlanır mı?

Siz başladınız. Siz bir çocuğun ölümünden beslendiniz. Siz bir çocuğun ölümüyle doğdunuz.

* * *

“Bir alimin ölümü” alemin ölümüdür.

“Bir şairin ölümü” güzelliğin ölümüdür.

“Bir çocuğun ölümü” şiirin ölümüdür.

Şiiri ölmüş bir dünya ancak küfrün, öfkenin, zalimliğin, kötülüğün, tecavüzün dünyası olabilir. O dünyada yalanın düzeni hüküm sürer. Hakikat da duygusu da ortadan yok olur, zaten bunlara da kimsenin ihtiyacı olmaz.

Şiirin öldüğü bir dünyada yazılan şiir ancak sözcüklerin yanyana geldiği bir yazıdan ibaret olur. Ruhu olmaz, içi olmaz, sıcaklığı olmaz, okurken göğe bakılmaz, yanından nehirler akmaz, ağaçlar çiçeğe durmaz, kuşlar o şiiri alkışlamak için kanat çırpmaz, vapurlar denizden değil karadan gidiyormuş gibi olur, kimsenin yüzü sevinçten aydınlanmaz ve kimsenin gözünden yaş da gelmez, çünkü gözyaşlarının da bir tadı olduğunu unutmuştur herkes. Kahkahanın tadı maviyse, ağlamanın tadı da yeşildir diyelim, ve şiir insana, hayvana, tabiata değil yazıya ait olur, o da şiir olmaz. Çünkü şiir nasıl çocuklukla varolmuşsa, onunla dünyaya gelmişse, çocuğun ölümüyle de ölür.

Bir çocuğun ölümüyle şiir de öldü.

* * *

“Bir çocuğu öldürmek”. Böyle bir cümle kurulamaz bile.

“Bir çocuğu öldürmek”. Bu cümleyi yazmak zorunda kalmak da çocuğu, çocukluğu yeniden öldürmektir.

“Bir çocuğu öldürmek”, yalnızca elini kana bulamak değildir, kalbini kana bulamaktır. Kalbini kana bulayan biri kendi çocuklarını nasıl sever, elini kana bulayan biri çiçekleri nasıl okşar, dilini kana bulayan biri sevgilisini nasıl öper ve ekmeği kana bulayan birinin, birilerinin boğazından o kanlı lokmalar nasıl geçer? Ve kalbinden, elinden, dilinden kan damlayan biri nasıl kana kana su içer?

“Bir çocuğu öldürmek”, kanlanmak, kinlenmek, küfretmek, kalbini kırmak, kafasından vurmak, kaybetmek, katletmek, kıymak, kesmek, kirlenmek...Ve daha böyle nice kötülükle anılabilir ancak.

“Bir çocuğu öldürmek” kendi çocukluğunu, kendi çocuklarını da öldürmektir. Masumluğu boğmaktır. İyi de geçse kötü de, yıllar sonra sanki “cennet çayırları” gibi uçsuz bucaksız, sereserpe, uzanan, serazat yaşanan zamanları, saatleri kırmak, parçalamak, unufak etmektir.

“Bir çocuğu öldürmek”, varsa içindeki son iyilik kırıntısını da ayağının altına alıp ezmektir.

“Bir çocuğu öldürmek” bazılarının fıtratında vakay-ı adiyeden olabilir ama, insanın tabiatında asla yeri olmayan aşağılık, pis, iğrenç bir iştir.

“Bir çocuğu öldürmek”, başka çocuklara da tecavüz etmektir. Duygusal, zihinsel, cinsel...

“Bir çocuğu öldürmek” bütün çocukları öldürmektir. Berkin'i öldürmek, İstanbul'da, Rojava'da, Kobani'de, Diyarbakır'da, Şırnak'ta, Ankara'da, Eskişehir'de, Mısır'da, Suriye'de, Somali'de, Irak'taki çocukları da öldürmektir.

“Bir çocuğu öldürmek”, bazı çocukların ölümü hak ettiğini düşünmek ve buna hiç üzülmemektir. Bazı çocuk ölümlerini kınayıp, bazılarını küfür yağmuruna tutmaktır.

Siz bizi Berkin'in tarafında mı sanıyorsunuz? Yalnızca Berkin'e üzüldüğümüzü, bu yazıyı yalnızca Berkin için mi yazdığımızı sanıyorsunuz? Bizim çocuklarımız, sizin çocuklarınız, onların çocukları diyeceğimizi mi sanıyorsunuz? Siz bizi ne sanıyorsunuz?

* * *

Berkin'in yanında olmak, onun tarafında olmak, öldürülen, katledilen tüm çocukların yanında, onların tarafında olmaktır. Berkin için üzülmek öldürülen tüm çocuklar için üzülmektir. Din, dil, mezhep, renk, ırk, düşünce, inanç ayrımı yapmadan üzülmektir.

Usta öykücümüz Oktay Akbal'ın Önce Ekmekler Bozuldu(1946) kitabı, ki ilk kitabıdır, yayımlanalı 70 yıl olmuş neredeyse. Onun gençken dediği çıkalı çok oldu. Şimdi de ekmekler soğudu işte.

Bir çocuk ölünce, ekmekler soğur, taş olur. Herkesin boğazına bir yumruk gibi dizilir lokmalar.

Ekmekler taş olur da taşyürekliler ne olur?

Onlara hiçbir şey olmuyormuş meğer.

Onlar düzenlerini sağlamlaştırmak, kazançlarını çoğaltmak için taş üstüne taş dizip gökdelenleri yükseltmeye devam ederler. Ve kimse dalgalarına taş atmasın, dümenlerine taş koymasın diye taş gibi güvenlik yasaları çıkarırlar. Heykellere saldırırlar, parçalayıp yıkarlar ama çocuk ölümleri karşısında kılları kıpırdamaz, taş kesilirler.

Öldürülen bir çocuk hepsinden uzun yaşar.

Çünkü Berkin'in ve tüm çocukların ömrüne ölüm değil, sonsuzluk eklenir.

haydar ergülen

Es be birader, es!

İşte tam o sırada ruhum kanat takıyordu ve can bedenden adeta uçuyordu. Varsın uçsun benim naciz vücudum da değil mi, nasılsa birgün toprak olacaktır. Ve her canlı, ruhun bedeni, sanki hapsolduğu bir hücreden kurtuluyormuşcasına sevinçle terkettiğini de tadacaktır ama... Demem o değil.

Belki de insan bir yaştan sonra, öyle 'bir' yaş var işte, çocukluğa giden otobüs nerden kalkıyordu der gibi soracaktır, memleket otobüsleri nerden kalkıyor, diye.Çocukluğa ve memlekete otobüsle, bilemedin minibüsle gidilir. Şimdikileri bilmem tabii, çocukluk var da gidilecek memleket kalmış mıdır, bütünüyle şüphedeyim...Demem bu da değil.

“Bin atlı akınlarda çocuklar gibi şendik”, şiirin bu kadarı elverir, Yahya Kemal de bize kızmaz umarım, insan aşık olduğunda bencil olmaz, aksine, ne kıskançlık duygusunun esamesi okunur, ne mülkiyet duygusu kalır. Aşkı vatan bilir ve “vatan sana canım feda” tekerlemesini de aşk olsun diye yuvarlar, savurur, yollar. Aşk bir şenlikse, kıymeti de en çok çocuk kalbiyle mi bilinir? Varsın “Çocuksun Sen” desinler. Desinler de, demem o da değil.

Hiçbir özel isim geçmeden bitirebilecek miyim bakalım bu yazıyı derken...Yahya Kemal! Özel isim mi, değil. Neden, bir, şairler özel olmaz, iki, büyük şairler cins olur, cins olur isimleri de. Öyleyse Gülten Akın'ın “Gülten'i Yozgatlı demesinler bundan böyle” dediğini de hatırlayarak, ve elbette “nerde ölürsem oralı olayım” dizesini de ekleyerek, hal beyanında bulunabilirdim ama, sonra onun başka bir dizesi aklıma gelirdi ve “Bende bir gülten kaldı/hangi bağa diksem yabancı” dizesiyle vazgeçerdim kendi halimden. Bunu da dememiş olurdum böylece.

“Benim kalbim ne zaman tamamlanacak?” dedi bu sabah kızım Nar, “Büyürsün, tamamlanır kızım” dedim, “sonra da ne güzel kırılır” diyemedim. Kalp deyince, kalp ağrısı, kalp kırıklığı, kalpten gitmek, kalbi küs...Kalbimizin komşusu bunlarsa bizim evimiz neresi? İnsan bazen bir şeyi dememek için ne kadar çok şey diyor. Baksanıza halime. Diyeceğim, henüz demediğimdir.

Yeni yıl yazısı haftaya. Eskiyi yazacağıma göre, yeniye eskiyle başlamanın zararı yok. Hem yeni ne var, Türkiye'nin adının 'yeni' olmasından başka? Eski köye yeni adet getirmek dedikleri buymuş meğer. Eskisi, yenisi, şurda dursun, bu kavga en sonuncu kavgamız filan da değil ama,“Biz başka alem isteriz”. Demek ki başka türlü bir şey benim demek istediğim.

Ahmet Kaya da cins isim elbette. Öyle bir şeyler mi yazsam acaba, belki de yazılmıştır, olsun, adı 'Cins İsimler' olan bir portreler, yüzler kitabı. Ahmet Kaya “şehirlere bombalar yağardı her gece/ biz durmadan sevişirdik” demeden önce, “biz durmadan gülüşürdük” diyor. Sevişmek de gülüşmeye sayılıyor belli ki. Ruhun gülüşmesi, kalbin gülüşü, gövdenin yüzünün gülmesi. Keşke bu olsaydı diyeceğim!

Herkesin bir 'şeb-i arus'u var. Düğün gecesi, vuslat, kavuşma gecesi. Bu yazı da bilmeden benim kavuşma gecem olmuş. Cahit Külebi'nin “İstanbul”u görünüyor, bana İstanbul hala Haydarpaşa'dan görünüyor! “Sonra alem değişiverdi/ayrı su ayrı hava ayrı toprak/Mevsimler ne çabuk geçiverdi/ unutmak unutmak unutmak”. Vefayı unutmak olmaz da, unutmanın da bir vefası var mıdır, kim bilir belki de şimdi tam sırasıdır. Öyledir de. Bunu söylememi beklemeyin benden.

* * * *

Es es es! Es be birader es! Bak 50 yıldır esiyorsun, gürlüyorsun, yağıyorsun, yüzümüzü bir güldürüp bir ağlatıyorsun! Ne zamandır direniyorum bu yazıyı yazmamak için. Ama artık daha fazla direnemedim ve yine de seni üzmemek için, top çevirir gibi adeta oradan buradan laf çevirip duruyorum. Böyle yapma, bizi üzme, gönlümüzden düşme, gönlümüzü düşürme, kalbimizi üşütme. Gelecek yıl, dediysem şurda 3 gün sonra, o güzel Haziran'da 50. yılını kutlayacağız Eskişehir'de, “es es es/ki ki ki/es ki es ki es” diyeceğiz. Bak gönlümüzde bir telaş, kalbimiz açık, içimiz kıpır kıpır, 'Eskişehir gibi Eskişehirspor da bir şenliktir' diyeceğiz. Başka da bir şey demeyeceğiz. Turgut Uyar'ın “Temmuz tam bu işe göredir bana kalırsa” dizesini azıcık değiştirip, “Haziran tam bize göredir” diyeceğiz bir de.

haydar ergülen

Şiirde ‘80 Kuşağı için ipuçları

(10 yeni iddia)

Bir ’80 şiiri kendisini cami avlusuna bırakılmış bir çocuk gibi, öksüz ve yetim hissettiği ve belki de öyle olduğu için, dili dönmeye başlar başlamaz herkese ‘baba’ diye koşmuş bir şiirdir.

İki Şiddetli ve koyu bir ‘anne arzusu’na rağmen, bir ‘anne-şair’ figürü yoktur ’80 Kuşağı şairleri için.

Üç ’80 şiirinin babası ya da babaları vardır ama bir annesi yoktur. Buna karşılık Türk şiirinin hiçbir döneminde ‘anne’ye bu kadar çok şiir yazılmamıştır.

Dört Bir metafor olarak ‘büyük aile’ demek de mümkün ’80 şiiri için. “Büyük Ev Ablukada”ysa, ‘büyük aile’ de bu kuşağın özleminde, rüyasındadır.

Beş Anneden yana şansı yoktur ama ‘abi’leri vardır bu şiirin, ‘en abi’si de İsmet Özel’dir. ‘KIzkardeş’leri de vardır, Nilgün Marmara’dan Lale Müldür’e ve Birhan Keskin’e kadar…

Altı ’80 şiiri kimi başka kuşaklardan ya da yaşı başka kuşaklara tutan şairler için de bir ‘çekim merkezi’ olmuştur.

Yedi ’80 kuşağı ‘iktidarsız’ bir kuşaktır: Büyük çoğunluğuyla ‘iktidar’ kavramı, duygusu, düşüncesi ve talebinden uzak şairlerden oluşur.

Sekiz ’80 şiiri bir ‘getto’ şiiri değildir, içine açık olduğu kadar dışa, dışına da açık olmuş, olmayı her zaman istemiştir.

Dokuz Roman için söylenen ‘karnaval’ duygusu, aslında ’80 şiiri için de çok geçerli bir benzetme sayılabilir.

On Postmodern döneme denk geldikleri için, farkına varmadan postmodernizmin de içine düştüler, ‘pre-postmodern’ şairler bile denebilir ’80 şairleri için!

(İpucu: Başlıkta da yazdığım gibi bunlar yalnızca birer iddia. O yüzden şimdilik yalnızca iddia olarak kalsınlar, belki sonra geliştirilir, değiştirilir!)

haydar ergülen